نقش مردم در حکمرانی «امامت‌پایه»؛ از حضور تا نصرت
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی گفت: مردم در جمهوری اسلامی در عرصه دانش، کنش‌های سیاسی، در عرصه نقد، در ارتباطشان با امام، پا به پای تمام کلان‌روندهای این نظام حکمرانی امامت‌پایه حرکت کردند، حضور داشتند، صبوری و حمایت کردند و این یک اتفاق بسیار استثنائی در جمهوری اسلامی است که امت به‌مثابه وجود ناصر تجلی می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی عضو هیئت علمی جامعهالمصطفی(ص) العالمیه در گفت‌وگو با ایکنا از قم در پاسخ به اینکه با توجه به تحولات اخیر جهان اسلام، نقش‌آفرینی میدان امت اسلامی در معادلات منطقه‌ای و جهانی را چگونه ارزیابی می‌کنید، اظهار کرد: این روزها میدان جهان اسلام به‌شدت داغ و کنشگر است. البته این مسئله صرفاً محدود به ایران نیست؛ جهان اسلام در این ماجراهای بزرگ نقش‌آفرینی می‌کند.
وی ادامه داد: تردیدی نیست که میدان امت اسلامی در ایران، قانون جریان‌سازی سایر میادین در جهان است؛ حتی میدان‌های مردمی در غرب نیز به‌شدت تحت‌تأثیر کنشگری میدان‌های ایرانی هستند.
این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: در شرایط حساس و سرنوشت‌سازی قرار داریم و خودآگاهی عمیق ما به این مسئله کمک می‌کند تا نقاط قوت و حتی آسیب‌ها را در مناسبات میدان با دیگر لایه‌های امت و حکمرانی ببینیم و از مسائل صرفاً نظری یا تاریخی محض پرهیز کنیم و مستقیماً وارد اصل مسئله بشویم.
میرزایی با بیان اینکه با آمدن امام راحل و به‌ویژه با تحقق‌بخشی و عینیت‌بخشی به الگوی حکمرانی «امامت‌پایه»، ما امروز در برابر مسئله تازه‌ای قرار نداریم، گفت: بنیادهای حکمرانی امامت‌پایه توسط امام راحل گذاشته شده و در حد بسیار گسترده توسط امام شهید در عرصه تفکر و نظریه‌پردازی و از رهگذر امامت بالفعل در این ۳۷ سال ادامه یافته است.
امامت در قرآن، شأن هدایتگری و راهبری جامعه است
وی اضافه کرد: در قرآن کریم آیه ۴۷ سوره مبارکه «بقره» نیز نعمت بزرگ‌ترین واژه دال بر همین ماجراست: «یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَأَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَى الْعَالَمِینَ؛ ای فرزندان اسرائیل از نعمتهایم که بر شما ارزانى داشتم و از اینکه من شما را بر جهانیان برترى دادم یاد کنید.» این نعمت انبیایی است و نعمت این است که شما را حکمرانان قرار داد. حکمرانی با امامت امام راحل و امام شهید نعمت بزرگی و انفجار نور در عرصه‌های علمی و عملی است.
عضو هیئت علمی جامعهالمصطفی(ص) العالمیه گفت: روح انقلاب اسلامی و الگوی حکمرانی امامت‌پایه برگرفته از قرآن کریم و سیره عملی اهل بیت(ع)، به‌ویژه امام علی(ع) و تجربه حکمرانی آن امام بزرگ است. شاید قبل از تجربه حضرت امیر، امامت پیامبر(ص) در مدینه‌النبی نیز یک الگوی حکمرانی است که باید زودتر دست به‌کار می‌شدیم و چارچوب‌های نظری آن را بیان می‌کردیم.
میرزایی اضافه کرد: پیامبر خدا(ص) پس از مهاجرت در مدینه، امامتشان آغاز شد مانند حضرت ابراهیم(ع) که پس از تحقق نبوت و رسالت، به امامت رسیدند. چون امامتشان سومی است؛ لازم نیست امام در این شأن سوم حتماً قبل از آن نبی باشد؛ امامت در قرآن کریم شأن هدایتگری و پساتبلیغی است؛ شأن هدایت و ایصال جامعه به اهداف با سلوک عملی و راهبری و حکمرانی.
حضور و نصرت مردم؛ دو رکن تحقق عینی امامت
وی در بخش دیگری از سخنانش در پاسخ به اینکه با توجه به مبانی قرآنی حکمرانی امامت‌پایه و تجربه حکمرانی پیامبر(ص) و امام علی(ع) که بیان کردید، مردم چه نقشی در تحقق عینی امامت دارند، گفت: باید توجه کنیم که با اصطلاحات درهم‌تنیده شبکه‌وار مواجه هستیم. مردم در مرحله اول حضور دارند که اشاره به حضور اجتماعی و در صحنه دارد؛ مردم حاضرند، قائم‌اند، بی‌تفاوت نیستند. مقابلش «غیاب» است. اما فقط حضور نیست که منجر به قیام حجت می‌شود؛ ممکن است حضوری باشد اما در دل آن نصرت نباشد.
میرزایی افزود: نصرت لازم است برای اینکه امامت تحقق پیدا کند و حجت قیام کند. نیاز به وجود ناصر است. این بسیار اساسی است که با این سه‌گانه یعنی حضور حاضر، وجود ناصر و قیام حجت به همه مسائل توجه کنیم.
عضو هیئت علمی جامعهالمصطفی(ص) العالمیه در پایخ به اینکه مراد از نصرت در تجمعات مردمی چیست، اظهار کرد: وقتی از حضور مردم حرف می‌زنیم، منظور تنها حضور در خیابان نیست بلکه فراتر از این حضور، نصرت است. در تمام مراحلی که امام حکمرانی می‌کند، مردم نقش ایفا می‌کنند.
وی افزود: اینجا دیگر بحث حضور نیست، بحث نقش‌آفرینی در تمام ساحت‌های اجتماعی است؛ فاعلیت تاریخی و کنشگری دارند. این در درک جایگاه مردم در نظریه حکمرانی امامت‌پایه بسیار مهم است.
میرزایی بیان کرد: ما روی نقش فاعلیت تاریخی و کنشگری فراگیر و تمدنی مردم تأکید می‌کنیم؛ چون گاهی در بعضی تحلیل‌ها حضور مردم تزئینی تصویر می‌شود و نهایتاً مشروعیت‌ساز یا مقبولیت‌ساز است. یعنی بگوییم امامت مشروعیتی دارد که مردم تأمین نمی‌کنند و مقبولیتی می‌خواهد که مردم تأمین می‌کنند.
وی اضافه کرد: درواقع حضور حاضر و نصرت ناصر و وجود ناصری لازم است که این نصرت بالفعل، پس از آن حضور، وضعیت قعودی حجت را به وضعیت قیامی تبدیل کند. و این نشان می‌دهد حضور مردم علت عینی نقش‌آفرینی گسترده است.
پیوند امت و امامت؛ زمینه‌ساز شکل‌گیری حکمرانی تمدنی
میرزایی در پاسخ به اینکه با توجه به اینکه حضور مردم به‌تنهایی برای تحقق امامت کافی نیست و نصرت آنان نیز ضرورت دارد، این پیوند میان امامت و امت چگونه شکل می‌گیرد، اظهار کرد: ما با یک سه‌گانه روبه‌رو هستیم که با هم کار می‌کنند و شامل امام و حجت، حضور مردم و نصرت مردم و دستگاه و ساختار سخت قدرت است.
وی گفت: ما با دستگاه‌ها و نهادهای اجتماعی مردمی بیشتری روبه‌رو هستیم. یعنی به مفهوم حضور حاضر و وجود ناصر در الگوی حکمرانی خوب بیشتر نزدیک هستیم تا یک دولت متمرکز ساختارگرای سخت. اینجا می‌توانیم از مفاهیم جدید کمک بگیریم و نگاه تازه‌ای به امر امامت و حکمرانی داشته باشیم.
میرزایی بیان کرد: مردم در امام نقطه اوج تمنا، رؤیا، ارزش‌ها، عروج‌ها و تعالی‌ها را می‌بینند. مفهوم ریاست یک مسیر و ابزار است، اما امامت چیز دیگری است. اوج کار امت در قرآن، هدایت است.
وی اضافه کرد: در کتاب «زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث» از احمد امین که یکی از بهترین کتاب‌هایی است که در معرفی و تبیین پروژه‌های تمدنی عصر جدید نوشته شده، وقتی به خیرالدین تونسی می‌رسد، اظهار تعجبی می‌کند که خودش هم جوابش را نمی‌دهد؛ من می‌خواهم از فرمایش حضرت و از شکوه مردم ایران الهام بگیرم و جواب احمد امین را بدهم. احمد امین می‌گوید تراژدی دوگانه حرکت خیرالدین تونسی این بود: یکی اینکه در تونس این مرد بزرگ و دولتمرد و اصلاح‌طلب تمدن‌گرا آن جریان‌ها را راه انداخت، اما بعد از ۶۰ سال تلاش مجبور شد استعفا بدهد و به استانبول برود و چند سال بعد تونس سقوط کرد و مستعمره فرانسه شد و وقتی در استانبول توسط عبدالحمید دوم به صدراعظمی کل امپراتوری عثمانی برگزیده شد، پنج سال بعد کل عثمانیان فروپاشیدند.
نقش مردم در حکمرانی امامت‌پایه فراتر از مشروعیت‌بخشی است
عضو هیئت علمی جامعهالمصطفی(ص) العالمیه در پاسخ به اینکه تجربه جمهوری اسلامی ایران چه ابعادی از نقش مردم در تحقق حکمرانی امامت‌پایه و حرکت تمدنی را آشکار می‌کند، گفت: به نظر می‌رسد امام خمینی(ره) و بعد امام شهید، بیشترین درک و تعمق را در نقش مردم داشتند و کلیشه‌ای و زینتی نبود. یعنی نه امام راحل و نه امام شهید، به میدان به‌مثابه اینکه فقط مشروعیت‌آور باشد، نگاه نمی‌کردند.
میرزایی اضافه کرد: مردم در جنگ هشت ساله در عرصه دانش، کنش‌های سیاسی، در عرصه نقد، در ارتباطشان با امام، پا به پای تمام کلان‌روندهای این نظام حرکت کردند، حضور داشتند، صبوری و حمایت کردند. این یک اتفاق بسیار استثنائی در جمهوری اسلامی است که امت به‌مثابه وجود ناصر تجلی می‌کند.
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه ما در جهان اسلام در طول ۲۰۰ سال گذشته نه شاهد ایده امامت بودیم و نه شاهد ایده امت تصریح کرد: وقتی امت را به قوم‌گرایی و امامت را به حاکمیت فرعی تقلیل دادند و بن‌سلمان و امثال این‌ها امام این امت شد، عملاً دو رکن اصلی جریان تمدن و نهضت را از بین بردند. البته منظور ما امامت معصوم نیست؛ اصلاً همین امامت قرآنی که عالی‌ترین سطحش معصوم است، ادامه و نیابت و جانشینی آن می‌تواند معصوم نباشد.
وی یادآور شد: ملت ایران و رهبری و امامتی که در ایران به الهام از امامت اهل بیت(ع) و امامت پیامبر(ص) اتفاق افتاده، تمام امیدها را به سمت خود کشانده است. جمهوری اسلامی به کانونی برای فعالیت تاریخی و کنشگری تمدنی تبدیل شده است.
